پشت پرده سفر پوتین به چین

اکونومیست با انتشار یادداشتی تلاش دارد تا ضمن اشاره به قدرت بی‌بدیلی که چین در برهه زمانی کنونی در اختیار دارد از چرایی سفر پوتین به این کشور پرده بردارد. از منظر این نشریه بحران‌های حاکم بر خاورمیانه تا اوکراین و همچنین نیاز روس‌ها به تعریف خط لوله سیبری احتمالا در این دیدار برجسته است.
اکونومیست با انتشار یادداشتی مدعی شد: در دومین روز سفر دونالد ترامپ به پکن، لحظه قابل توجهی رخ داد. رئیس‌جمهور آمریکا در ۱۵ مه همراه با شی جین پینگ در باغ‌های ژونگ‌نانهای، مجتمع رهبری چین، قدم می‌زد. ترامپ یک لحظه توقف کرد و از رئیس‌جمهور چین پرسید که آیا او اغلب رهبران خارجی را به آنجا می‌آورد. شی با تکان دادن سر برای تاکید گفت: خیلی به ندرت. مثلا، پوتین اینجا بوده. کمتر از ۲۴ ساعت بعد، این خبر رسانه‌ای شد: ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه، با سفری به پکن در ۱۹ و ۲۰ مه، قدم در جایی گذاشت که پیشتر ترامپ در آنجا بود.
اکونومیست در ادامه این یادداشت آورد: زمان‌بندی سفر پوتین سیگنال واضحی ارسال می‌کند. شی در حال روشن کردن این نکته است که حتی اگر بتواند روابط خود را با آمریکا تثبیت کند، این کار به بهای شراکت «بدون محدودیت» او با پوتین تمام نخواهد شد. برخی از مشاوران ترامپ از بازسازی روابط با کرملین به عنوان راهی برای تضعیف و انزوای چین حمایت می‌کنند و آن را «استراتژی معکوس نیکسون» می‌نامند. از منظر این گروه روابط اقتصادی و نظامی بین روسیه و چین ممکن است در نتیجه جنگ آمریکا در خاورمیانه عمیق‌تر شود.

همزمان شی و پوتین، که مدت‌هاست آرزوی به چالش کشیدن نظم جهانی تحت رهبری آمریکا را دارند، بدون شک نگرانی‌های و احتمالا اطلاعات، در مورد اقدامات نظامی اخیر ترامپ علیه ونزوئلا و ایران (که هر دو روابط نزدیکی با چین و روسیه داشتند) را به اشتراک خواهند گذاشت.

در عین حال، شی ممکن است به دنبال بهره‌برداری از اهرم فشار جدید خود بر پوتین باشد. توازن قدرت در رابطه آنها از زمان حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ به شدت به نفع چین تغییر کرده. روسیه به طور فزاینده‌ای به حمایت اقتصادی چین، و همچنین مواد دو منظوره مورد نیاز برای جنگ (که می‌توان از آنها برای اهداف غیرنظامی نیز استفاده کرد) متکی شده است. این امر ممکن است به شی اجازه دهد تا فناوری و دانش نظامی حساس‌تری را از روسیه به دست آورد و همچنین شرایط بهتری در معاملات انرژی کسب کند.

امتیازی که پوتین از شی می‌خواهد
یکی از اولویت‌های پوتین، ساخت خط لوله گاز جدید بین روسیه و چین است. این دو بازیگر سال‌هاست که بر سر پروژه «قدرت سیبری ۲»، خط لوله ۱۶۰۰ مایلی (۲۶۰۰ کیلومتری) برای انتقال حداکثر ۵۰ میلیارد متر مکعب گاز در سال از شرق روسیه به شمال چین، از طریق مغولستان، در حال چانه‌زنی هستند.

کرملین مشتاق راه‌اندازی این پروژه برای تضمین بازار جدیدی برای گازی است که دیگر نمی‌تواند به اروپا بفروشد (حتی اگر ساخت خط لوله تا ۱۰ سال طول بکشد و با وجود این واقعیت که ظرفیت آن بسیار کمتر از آن چیزی است که روسیه در فروش‌های اروپایی از دست داده است). با این حال، چین در مورد قیمت، حجم و سایر شرایط، چانه‌زنی سختی داشته است. همچنین در مورد اتکا به بیش از حدود ۲۰٪ از واردات هیدروکربن خود از یک تامین‌کننده واحد، که این میزان را با روسیه در حال حاضر برآورده کرده ، مردد است.

بازی ترامپ -دغدغه چین
دولت چین از زمان بسته شدن تنگه هرمز، نگران وابستگی مداوم خود به واردات انرژی دریایی است. علی‌رغم تلاش‌هایش برای تنوع بخشیدن به تامین‌کنندگان و ساخت خطوط لوله در سراسر مرزهایش به روسیه، آسیای مرکزی و میانمار. چین همچنین در سال‌های اخیر به دنبال منابع جدیدی از گاز طبیعی مایع (LNG) از جمله از آمریکا بوده  اما عرضه آمریکا در سال گذشته در نتیجه جنگ تجاری دو کشور به شدت کاهش یافت. اگرچه ترامپ ادعا می‌کند که چین در اجلاس هفته گذشته موافقت کرده که نفت و گاز بیشتری از آمریکا خریداری کند، اما مشخص نیست که آیا این ادعا دارای پشتوانه واقعی است یا خیر.

به گفته الکساندر گابویف، مدیر مرکز کارنگی روسیه و اوراسیا در برلین، یکی از نتیجه‌گیری‌های اصلی چین از درگیری‌های اخیر در خاورمیانه این بود که رویارویی‌های جدید می‌توانند در هر زمانی رخ دهند و بخش قابل توجهی از عرضه انرژی دریایی این بازیگر را در معرض خطر قرار دهند.

این کارشناس به اکونومیست گفت: این بدان معناست که چین ممکن اکنون به سمت واردات مقادیر بیشتر انرژی از طریق خشکی متمایل شود، گزاره ای که ارزان‌تر است زیرا چین اهرم لازم برای کاهش قیمت‌ها را دارد. او در مورد نهایی شدن توافق خط لوله در طول سفر پوتین تردید دارد اما معتقد است که «این لحظه هرگز بهتر نبوده است».

برخی از محققان چینی نیز بر چشم‌انداز همکاری نزدیک‌تر انرژی، از جمله پروژه خط لوله، تاکید کرده‌اند. وو دا‌هویی، کارشناس روسیه در دانشگاه تسینگ‌هوا در پکن، در کنفرانسی در اوایل ماه مه گفت: «ترامپ حققیتا می‌خواهد با روسیه متحد شود تا چین را مهار کند، اما ما هرگز نگران این موضوع نبوده‌ایم.» او افزود: »پس از مسدود شدن تنگه هرمز، مزیت چین در واردات نفت و گاز از روسیه آشکار شده و ما به گسترش و افزایش این واردات ادامه خواهیم داد.»

دو طرف در آخرین سفر پوتین به پکن در ماه سپتامبر، به نظر می‌رسید که در مسیر رسیدن به یک توافق درباره خط لوله پیشرفت کرده‌اند. الکسی میلر، مدیرعامل شرکت دولتی گازپروم روسیه، پس از آن اعلام کرد که آنها یک یادداشت تفاهم الزام‌آور حقوقی برای این پروژه امضا کرده‌ و به توافق‌هایی برای افزایش عرضه گاز روسیه به چین از طریق خط‌لوله موجود «قدرت سیبری» که در سال ۲۰۱۹ تکمیل شد، و همچنین از طریق خط‌لوله «مسیر خاور دور» که اکنون در حال ساخت است، رسیده‌اند.

چین این توافق‌ها را تایید نکرد و تنها گفت که بیش از ۲۰ توافق‌نامه همکاری دوجانبه را در حوزه‌هایی از جمله انرژی امضا کرده‌اند. اما چین برای نخستین بار در برنامه پنج‌ساله اخیر خود که در ماه مارس رونمایی شد، تعهد داد که «کارهای مقدماتی» پروژه «قدرت سیبری ۲» را پیش ببرد.

اهرم‌های پکن
اولویت دیگر پوتین آن است که اطمینان حاصل کند چین همچنان حمایتی را که او برای ادامه جنگ در اوکراین نیاز دارد، فراهم می‌کند. در پنج سال گذشته، تجارت دوجانبه چین و روسیه حدود ۵۵ درصد افزایش یافته و به ۲۲۸ میلیارد دلار رسیده، زیرا روسیه به طور فزاینده‌ای به تقاضای چین برای انرژی، مواد معدنی و محصولات کشاورزی‌اش وابسته شده است. با این حال، بسیاری از صادرات چین اقلام دوگانه‌مصرف هستند. روسیه به‌ویژه به پهپادهای هوایی ساخت چین و قطعات پهپاد به‌شدت متکی است.

در همین حال، شی احتمالا به دنبال دریافت کمک بیشتر از روسیه برای توسعه توانمندی‌های نظامی چین خواهد بود، به‌ویژه در حوزه پهپادها و جنگ‌های زیرسطحی. هرچند زمانی چین بزرگ‌ترین خریدار سلاح‌های روسیه بود، اما در سال‌های اخیر خرید خود را کاهش داده، زیرا اکنون بیشتر تجهیزات نظامی‌اش را خود تولید می‌کند (که بسیاری از آنها بر اساس طراحی‌های روسی هستند).

روس‌ها نیز سال‌ها از به اشتراک گذاشتن پیشرفته‌ترین فناوری‌های خود خودداری می‌کردند، چون هراس داشتند این فناوری‌ها مورد سواستفاده قرار گرفته یا روزی علیه خودشان استفاده شوند. اما اکنون چین اهرم بیشتری دارد تا درخواست کمک‌های سطح‌بالا در حوزه‌هایی مانند موتورهای زیردریایی هسته‌ای و سامانه‌های دفاع موشکی بالستیک را مطرح کند. همچنین گمان می‌رود روسیه داده‌های مرتبط با پهپادها و سایر تجربیات میدان نبرد در اوکراین را نیز در اختیار چین قرار داده باشد.

هیچ بعید نیست که توافق‌هایی درباره کمک‌های نظامی یا اقلام دوگانه‌مصرف به‌صورت عمومی اعلام شوند. همانند سفرهای پیشین، احتمالاً بیانیه‌ها کلی منتشر خواهد شد اما به جزئیات اشاره نمی‌شود. تشریفات در پکن احتمالا صمیمیت و رابطه شخصی‌ دو طرف را برجسته خواهد کرد، روابطی که شی و پوتین در جریان حدود ۴۰ دیدار با یکدیگر شکل داده‌اند.

اینکه دقیقا چگونه این کار را انجام خواهند داد روشن نیست: در دیدارهای گذشته، آن‌ها با هم ودکا نوشیده‌اند، یک بازی هاکی روی یخ را تماشا کرده‌اند و حتی دست به پخت پنکیک زده‌اند. اما به هر شکل، مشتاق خواهند بود نشان دهند که روابط چین و روسیه فراتر از یک گردش ساده در باغ‌های ژونگ‌نانهای است.