

.jpg)
اقتصاد گردشگری در محاصره جنگ؛ خاورمیانه چقدر هزینه میدهد و سهم ایران از این بحران چیست؟
گردشگری جنگ و پیامدهای آن برای صنعت گردشگری ایران و منطقه؛ از لغو سفرها و کاهش سرمایهگذاری تا ضرورت بازسازی اعتماد و احیای کسبوکارهای گردشگری
صنعت گردشگری یکی از نخستین بخشهای اقتصادی است که از بحرانهای امنیتی و درگیریهای نظامی تأثیر میپذیرد. برخلاف بسیاری از فعالیتهای اقتصادی که ممکن است در شرایط بحران به فعالیت خود ادامه دهند، گردشگری به سه مؤلفه اساسی امنیت، اعتماد و امکان جابهجایی وابسته است. به همین دلیل، گسترش تنشهای نظامی در خاورمیانه میتواند فراتر از میدان نبرد، زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی را برای کشورهای منطقه ایجاد کند.
در این میان، ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی، تنوع اقلیمی و جایگاه ارتباطی خود در منطقه، با دو مسئله مهم روبهروست: آسیبپذیری صنعت گردشگری در برابر تنشهای نظامی و ضرورت بازسازی اعتماد گردشگران و فعالان اقتصادی.
اما موضوع فقط کاهش ورود گردشگران خارجی نیست؛ آثار این بحران میتواند به حملونقل هوایی، هتلداری، صنایعدستی، رستورانها، کسبوکارهای محلی، اشتغال و حتی سرمایهگذاری در زیرساختهای گردشگری نیز سرایت کند.
خاورمیانه؛ هزینهای فراتر از مرزهای جنگ
ابعاد اقتصادی این بحران در آمارهای بینالمللی نیز قابل مشاهده است. بر اساس گزارش سازمان جهانی گردشگری در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶، تعداد گردشگران بینالمللی جهان در نیمه نخست سال تنها ۰.۴ درصد رشد داشته، درحالیکه خاورمیانه در همین دوره با کاهش ۲۲ درصدی ورود گردشگران مواجه شده است.
همچنین مؤسسه آکسفورد اکونومیکس در گزارشی در مارس ۲۰۲۶، با بررسی سناریوهای مختلف تداوم درگیریها، از احتمال کاهش ۱۱ تا ۲۷ درصدی ورود گردشگران به خاورمیانه در سال ۲۰۲۶ خبر داده بود. این ارقام برآوردهای سناریویی هستند و نباید با آمار قطعی عملکرد سالانه اشتباه گرفته شوند.
نکته مهم آن است که آثار جنگ به کشورهای درگیر محدود نمیشود. کشورهای حوزه خلیج فارس، ترکیه، اردن، مصر و حتی مقاصد اروپایی که از مسیر فرودگاههای منطقه مسافر جذب میکنند، میتوانند از کاهش تقاضا، تغییر مسیر پروازها و افزایش هزینه سفر تأثیر بپذیرند.
برآورد دیگری از آکسفورد اکونومیکس در مارس ۲۰۲۶ نشان میداد که اختلال در مسیرهای هوایی خاورمیانه میتواند بر ۱۱۶ میلیون سفر خارج از منطقه و ۸۵۸ میلیون شب اقامت در مقاصد بینالمللی اثر بگذارد.
ایران؛ گردشگری در میان تهدیدها و فرصتهای بازسازی
برای ایران، پیامدهای جنگ را باید در چند سطح بررسی کرد:
۱. گردشگری ورودی: کاهش اعتماد گردشگران خارجی، لغو تورها و دشوارتر شدن بازاریابی بینالمللی.
۲. گردشگری داخلی: تغییر الگوی سفر خانوارها، افزایش حساسیت نسبت به امنیت مسیرها و احتمال کاهش سفرهای تفریحی.
۳. حملونقل هوایی: محدودیت پروازها، افزایش هزینه بلیت و اختلال در اتصال ایران به بازارهای گردشگری منطقه.
۴. هتلداری و اقامت: کاهش ضریب اشغال هتلها، فشار بر درآمد مراکز اقامتی و کاهش سرمایهگذاری.
۵. کسبوکارهای محلی: آسیب به راهنمایان گردشگری، رستورانها، صنایعدستی، حملونقل و مشاغل وابسته به سفر.
در چنین شرایطی، بازگشت گردشگری صرفاً با تبلیغات و برگزاری نمایشگاههای گردشگری امکانپذیر نیست؛ بلکه نیازمند بازسازی اعتماد، اطلاعرسانی شفاف، اطمینانبخشی به گردشگران و ایجاد ثبات در خدمات حملونقل و اقامت است.
پدیده گردشگری جنگ؛ تهدید یا ظرفیت اقتصادی؟
در کنار آسیبهای جنگ به صنعت گردشگری، پدیده دیگری نیز در ادبیات گردشگری مطرح است که از آن با عنوان «گردشگری جنگ» یا War Tourism یاد میشود.
این مفهوم به سفر گردشگران به مناطق جنگی، آثار باقیمانده از نبردها، موزههای جنگ، یادمانهای تاریخی و مکانهای مرتبط با رویدادهای نظامی اشاره دارد.
تجربه برخی کشورها نشان میدهد که پس از پایان جنگ و برقراری امنیت، مکانهای تاریخی مرتبط با جنگ میتوانند به مقاصد گردشگری فرهنگی و تاریخی تبدیل شوند.
برای ایران نیز در بلندمدت میتوان ظرفیتهایی در زمینه موزههای دفاع مقدس، یادمانهای تاریخی، گردشگری فرهنگی و روایت مستند تاریخ معاصر تعریف کرد؛ البته توسعه این ظرفیتها مستلزم رعایت امنیت، حفظ میراث فرهنگی و احترام به قربانیان جنگ است.
باید توجه داشت که گردشگری جنگ در مناطق امن و تاریخی با سفر به مناطق فعال جنگی تفاوت اساسی دارد و هیچ ظرفیت اقتصادی نمیتواند جایگزین ضرورت حفظ جان گردشگران و ساکنان مناطق درگیر شود.
چه راهبردی برای آینده گردشگری ایران لازم است؟
به نظر میرسد سیاستگذاران گردشگری ایران باید به جای تمرکز صرف بر بازگشت گردشگران خارجی، یک برنامه چندمرحلهای طراحی کنند:
۱. تقویت گردشگری داخلی و حمایت از کسبوکارهای کوچک گردشگری.
۲. حمایت مالی و اعتب
اری از هتلها، اقامتگاههای بومگردی و فعالان آسیبدیده.
۳. توسعه گردشگری کشورهای همسایه و بازارهای منطقهای با توجه به شرایط واقعی امنیت و حملونقل.
۴. استفاده از ظرفیت گردشگری فرهنگی، تاریخی، طبیعی و روستایی.
۵. ایجاد سازوکارهای بیمهای و اعتباری برای کاهش ریسک سرمایهگذاری در صنعت گردشگری.
۶. بازسازی تصویر بینالمللی ایران از طریق اطلاعرسانی حرفهای، شفاف و مستند.
۷. طراحی برنامههای حمایتی برای حفظ اشتغال فعالان صنعت گردشگری در دوره بحران.
جمعبندی؛ گردشگری، قربانی خاموش جنگ
جنگ تنها زیرساختهای فیزیکی و منابع اقتصادی کشورها را تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ بلکه اعتماد عمومی، تصویر بینالمللی کشورها و امنیت روانی گردشگران را نیز متأثر میکند.
صنعت گردشگری خاورمیانه برای عبور از این وضعیت به چیزی فراتر از پایان درگیریهای نظامی نیاز دارد؛ این صنعت باید اعتماد ازدسترفته را بازیابی کند.
برای ایران نیز مسئله اصلی تنها بازگرداندن گردشگران نیست، بلکه حفظ اشتغال، سرمایه انسانی، زیرساختها و کسبوکارهایی است که حیات اقتصادی آنها به گردشگری وابسته است.
گردشگری میتواند یکی از ابزارهای بازسازی اقتصادی و اجتماعی ایران پس از بحران باشد؛ مشروط بر آنکه از امروز برای دوران پس از بحران برنامهریزی شود.
پایگاه خبری اقتصاد ایران
منابع و مستندات
۱. سازمان جهانی گردشگری ملل متحد (UN Tourism)، گزارش عملکرد گردشگری بینالمللی در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، منتشرشده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶.
۲. Oxford Economics، گزارش تحلیل سناریوهای تأثیر درگیریهای خاورمیانه بر گردشگری منطقه، مارس ۲۰۲۶.
۳. Oxford Economics، تحلیل پیامدهای اختلال در مسیرهای هوایی خاورمیانه بر سفرهای بینالمللی، مارس ۲۰۲۶.
۴. Al Jazeera، گزارش تأثیر تنشهای منطقهای بر حملونقل هوایی و صنعت گردشگری ایران، ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶.
ایران - تهران
09383147973
(3).jpg)





