

.jpg)
کریدورهای ترانزیتی، امنیت مرزها و رقابت قدرتها؛ سه ضلع تعیینکننده آینده قفقاز جنوبی
گزارش تحلیلی اختصاصی پایگاه خبری اقتصاد ایران
مقدمه
تحولات پرشتاب منطقهای و تداوم جنگ، بار دیگر قفقاز جنوبی را به یکی از مهمترین کانونهای رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل کرده است؛ منطقهای که اهمیت آن تنها به اختلافات تاریخی و مرزی محدود نمیشود، بلکه به دلیل برخورداری از موقعیت راهبردی در شبکه انتقال انرژی، تجارت بینالمللی و اتصال شرق به غرب، در معادلات قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای جایگاهی تعیینکننده دارد.
در این میان، ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان سه بازیگر مهمی هستند که هرکدام با اهداف و محاسبات متفاوت، تحولات این منطقه را دنبال میکنند.
ترکیه در پی گسترش نفوذ اقتصادی و ترانزیتی خود است، جمهوری آذربایجان تلاش میکند از ظرفیتهای انرژی و موقعیت جغرافیایی برای افزایش قدرت منطقهای بهره ببرد و ایران نیز در تلاش است جایگاه تاریخی و ژئوپلیتیکی خود را در معادلات جدید قفقاز حفظ کند.
پرسش اساسی این است که آیا تحولات جدید به شکلگیری یک نظم منطقهای با مشارکت همه بازیگران منجر خواهد شد یا قفقاز جنوبی به میدان رقابت قدرتهایی تبدیل میشود که هرکدام به دنبال تثبیت حوزه نفوذ خود هستند؟
ترکیه؛ از قدرت منطقهای تا بازیگر تعیینکننده در کریدورهای تجاری
ترکیه طی سالهای اخیر تلاش کرده است موقعیت جغرافیایی خود را به یک مزیت اقتصادی و سیاسی تبدیل کند. قرار گرفتن در نقطه اتصال اروپا و آسیا، عضویت در ناتو، ظرفیتهای نظامی و اقتصادی و روابط گسترده با کشورهای منطقه، ابزارهایی هستند که آنکارا برای افزایش نفوذ خود به کار گرفته است.
روابط ترکیه با جمهوری آذربایجان یکی از مهمترین پایههای این راهبرد محسوب میشود. با این حال، تحولات اخیر نشان داد که حتی روابط نزدیک دو کشور نیز از اختلافات سیاسی و داخلی مصون نیست.
غیبت الهام علیاف در نشست سران سازمان کشورهای ترک در آنکارا و اختلافنظرهای شکلگرفته درباره برخی مسائل داخلی جمهوری آذربایجان، نشانهای از وجود تنش در روابط دو کشور بود. با این حال، سفر رجب طیب اردوغان به شوشا در هشتم نوامبر و تأکید مجدد دو طرف بر اتحاد راهبردی نشان داد که آنکارا و باکو تمایلی به تبدیل اختلافات مقطعی به بحران پایدار ندارند.
برای ترکیه، تقویت ارتباط با جمهوری آذربایجان تنها یک موضوع سیاسی نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد بلندمدت این کشور برای توسعه مسیرهای انتقال کالا و انرژی و افزایش نقش خود در تجارت میان آسیا و اروپا است.
جمهوری آذربایجان؛ انرژی، ترانزیت و افزایش قدرت چانهزنی
جمهوری آذربایجان در سالهای اخیر توانسته است با تکیه بر منابع نفت و گاز، موقعیت جغرافیایی و توسعه روابط خارجی، وزن سیاسی خود را در معادلات منطقهای افزایش دهد.
باکو از یک سو روابط راهبردی خود با ترکیه را دنبال میکند و از سوی دیگر، مناسبات اقتصادی و سیاسی خود با اروپا و اسرائیل را توسعه داده است.
این سیاست چندجانبه به جمهوری آذربایجان امکان داده است در موضوعاتی مانند امنیت انرژی اروپا، کریدورهای حملونقل و آینده قفقاز جنوبی نقش فعالتری ایفا کند.
برای ایران، اهمیت تحولات جمهوری آذربایجان در این نکته نهفته است که هرگونه تغییر در ساختار ارتباطات تجاری و ترانزیتی منطقه میتواند بر جایگاه اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشور تأثیر بگذارد.
بنابراین، مدیریت روابط تهران و باکو باید فراتر از مناسبات سیاسی روزمره و با نگاهی بلندمدت به همکاریهای اقتصادی، انرژی و امنیت منطقهای دنبال شود.
کریدور ترامپ؛ فرصت اقتصادی یا چالش ژئوپلیتیکی برای ایران؟
یکی از مهمترین موضوعات اثرگذار بر آینده قفقاز جنوبی، پروژه موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» یا TRIPP است.
این پروژه با هدف اتصال جمهوری آذربایجان به منطقه نخجوان از مسیر استان سیونیک ارمنستان طراحی شده و زیرساختهایی از جمله جاده، راهآهن، انتقال انرژی و ارتباطات را در بر میگیرد.
پارلمان ارمنستان در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ چارچوب توافق مربوط به این پروژه را تصویب کرد و در ۱۲ نوامبر نیز مجموعه اصلاحات قانونی لازم برای ایجاد ساختار اجرایی آن به تصویب رسید.
بر اساس چارچوب اعلامشده، شرکت توسعه پروژه با مشارکت ۷۴ درصدی آمریکا و ۲۶ درصدی ارمنستان برای دورهای ۴۹ ساله پیشبینی شده است. با این حال، جزئیات اجرایی و ترتیبات عملیاتی پروژه همچنان در حال تکمیل است و نباید آن را با یک کریدور عملیاتی و تکمیلشده اشتباه گرفت.
نگرانی ایران درباره این پروژه را میتوان در سه سطح بررسی کرد:
۱. سطح ژئوپلیتیکی: تغییر احتمالی موازنه قدرت در قفقاز جنوبی و افزایش نقش بازیگران فرامنطقهای.
۲. سطح امنیتی: حساسیت نسبت به هرگونه حضور نظامی یاامنیتی آمریکا در مجاورت مرزهای شمالی ایران.
۳. سطح اقتصادی: احتمال کاهش سهم ایران از فرصتهای جدید ترانزیتی و انتقال کالا میان آسیا و اروپا.
با این حال، موضع رسمی تهران را باید دقیقتر از مخالفت مطلق با توسعه مسیرهای ارتباطی ارزیابی کرد. مقامهای ایرانی اعلام کردهاند که با توسعه ارتباطات منطقهای مخالفتی ندارند، اما حفظ تمامیت ارضی ارمنستان، حاکمیت ملی کشورها و جلوگیری از تغییرات ژئوپلیتیکی و حضور نظامی خارجی در منطقه را ضروری میدانند.
در واقع، مسئله اصلی برای ایران نه صرفاً احداث یک مسیر جدید، بلکه چگونگی مدیریت، کنترل و پیامدهای امنیتی و اقتصادی آن است.
جنگ و معادلات جدید؛ سه کشور با سه محاسبه متفاوت
تداوم جنگ و افزایش تنشهای منطقهای، محاسبات امنیتی و اقتصادی سه کشور را پیچیدهتر کرده است.
برای ترکیه، گسترش جنگ به معنای افزایش ریسکهای امنیتی، اختلال در تجارت منطقهای و فشار بر بازار انرژی است. آنکارا در عین حفظ روابط خود با غرب، تلاش دارد از تبدیل شدن بحران به یک جنگ گستردهتر جلوگیری کند.
برای جمهوری آذربایجان، ثبات منطقهای اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا صادرات انرژی، جذب سرمایهگذاری و توسعه مسیرهای تجاری به امنیت پیرامونی وابسته است.
اما برای ایران، شرایط پیچیدهتر است. تهران علاوه بر مواجهه با پیامدهای مستقیم جنگ، باید از ظرفیتهای جغرافیایی و اقتصادی خود در شبکه حملونقل منطقهای حفاظت کند.
از این منظر، جنگ تنها یک بحران نظامی نیست؛ بلکه میتواند زمینهساز تغییر در مسیرهای تجاری، ائتلافهای اقتصادی و موازنه قدرت در منطقه باشد.
اقتصاد؛ نقطه اشتراک منافع ایران، ترکیه و آذربایجان
با وجود اختلافات سیاسی و امنیتی، سه کشور ظرفیتهای قابلتوجهی برای همکاری اقتصادی دارند.
تجارت مرزی، انتقال انرژی، حملونقل جادهای و ریلی، صنایع غذایی، کشاورزی، گردشگری و خدمات از جمله حوزههایی هستند که میتوانند زمینهساز همکاریهای سهجانبه باشند.
ایران از موقعیت جغرافیایی ممتازی برای اتصال خلیج فارس و دریای عمان به قفقاز و آسیای مرکزی برخوردار است. ترکیه به بازار اروپا و شبکه گسترده حملونقل غربی دسترسی دارد و جمهوری آذربایجان نیز از ظرفیتهای انرژی و ارتباطی در حوزه دریای خزر بهره میبرد.
ترکیب این ظرفیتها میتواند به شکلگیری شبکهای از همکاریهای اقتصادی منجر شود که منافع هر سه کشور را تأمین کند.
اما تحقق این هدف نیازمند عبور از نگاه کوتاهمدت سیاسی و حرکت به سمت تعریف منافع مشترک و پروژههای اقتصادی پایدار است.
ایران چه راهبردی باید در پیش بگیرد؟
در شرایط جدید، ایران برای حفظ جایگاه خود در قفقاز به یک راهبرد فعال، چندبعدی و مبتنی بر منافع اقتصادی نیاز دارد.
نخست، تقویت دیپلماسی با جمهوری آذربایجان و کاهش سوءتفاهمهای سیاسی باید در اولویت قرار گیرد. روابط همسایگی زمانی پایدار خواهد بود که بر پایه منافع متقابل و اعتماد سیاسی شکل بگیرد.
دوم، تهران باید مناسبات خود با آنکارا را با تمرکز بر همکاریهای تجاری، انرژی و ترانزیت توسعه دهد. اختلافات منطقهای نباید مانع استفاده از ظرفیتهای اقتصادی مشترک شود.
سوم، حفظ و توسعه روابط راهبردی با ارمنستان و تضمین استمرار ارتباطات مرزی و تجاری اهمیت اساسی دارد.
چهارم، ایران باید با سرعت بیشتری زیرساختهای ریلی، جادهای، گمرکی و بندری خود را توسعه دهد تا موقعیت جغرافیایی کشور به مزیت واقعی اقتصادی تبدیل شود.
پنجم، حضور فعال بخش خصوصی و جذب سرمایهگذاری منطقهای باید به بخش جداییناپذیر دیپلماسی اقتصادی کشور تبدیل شود.
نتیجهگیری؛ قفقاز، میدان رقابت یا فرصت همکاری؟
تحولات قفقاز جنوبی نشان میدهد که نظم منطقهای در حال ورود به مرحلهای تازه است؛ مرحلهای که در آن انرژی، ترانزیت، امنیت و رقابت قدرتهای جهانی بیش از گذشته به یکدیگر پیوند خوردهاند.
ترکیه به دنبال تبدیل شدن به یکی از محورهای اصلی اتصال آسیا و اروپا است. جمهوری آذربایجان میخواهد از موقعیت انرژی و جغرافیایی خود برای افزایش قدرت چانهزنی استفاده کند و ایران نیز باید از ظرفیتهای تاریخی و جغرافیایی خود برای حفظ نقش مؤثر در منطقه بهره ببرد.
در این میان، بزرگترین چالش سیاست خارجی ایران آن است که از تبدیل شدن به بازیگری صرفاً واکنشی در برابر تحولات منطقه جلوگیری کند.
ایران برای حفظ جایگاه خود باید از سیاست مبتنی بر نگرانی صرف عبور کند و به سمت طراحی پروژههای اقتصادی، توسعه زیرساختها و دیپلماسی فعال منطقهای حرکت کند.
در نظم جدید منطقهای، برنده کشوری نیست که صرفاً موقعیت جغرافیایی مناسبی داشته باشد؛ برنده کشوری است که بتواند از این موقعیت، قدرت اقتصادی، نفوذ سیاسی و امنیت پایدار تولید کند.
قفقاز جنوبی برای ایران میتواند هم میدان رقابت باشد و هم فرصتی برای بازتعریف نقش اقتصادی کشور در منطقه؛ انتخاب میان این دو، بیش از هر چیز به کیفیت تصمیمگیری و میزان ابتکار عمل در سیاست خارجی و اقتصاد ملی وابسته است.
منابع :
رویترز، ۵ نوامبر ۲۰۲۶، تنشهای ترکیه و جمهوری آذربایجان و سفر اردوغان به باکو: گزارش رویترز
رادیو اروپای آزاد، ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، تصویب اصلاحات قانونی پروژه TRIPP: جزئیات مصوبه پارلمان ارمنستان
Eurasianet، ۵ نوامبر ۲۰۲۶، روند اجرایی پروژه TRIPP: بررسی روند اجرای پروژه
رادیو اروپای آزاد، موضع ایران و گفتوگوهای تهران و ایروان: موضع ایران درباره مسیر جدید
خبرگزاری آناتولی، ۸ نوامبر ۲۰۲۶، دیدار اردوغان و علیاف: گزارش دیدار دو رئیسجمهور
پایگاه خبری اقتصاد ایران | گزارش تحلیل
ایران - تهران
09383147973
(3).jpg)





