

.jpg)
صندوق کارآفرینی امید؛ پیشران اشتغال پایدار روستایی و زمینهساز مهاجرت معکوس
از تأمین مالی کسبوکارهای خرد تا احیای اقتصاد روستا و بازگشت سرمایه انسانی به مناطق کمتر برخوردار
به قلم: مصطفی علیپورجدی
روستاها از دیرباز یکی از مهمترین کانونهای تولید، اشتغال و حفظ سرمایههای اجتماعی و فرهنگی کشور بودهاند؛ اما طی دهههای گذشته، مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی، از جمله محدودیت فرصتهای شغلی، کمبود منابع مالی، دشواری دسترسی به بازار و تمرکز امکانات در شهرهای بزرگ، موجب افزایش مهاجرت جمعیت روستایی به مناطق شهری شده است.
این روند علاوه بر کاهش جمعیت فعال روستاها، پیامدهایی همچون کاهش ظرفیت تولید محلی، تضعیف فعالیتهای کشاورزی و صنایعدستی، خالیشدن برخی روستاها از نیروی انسانی جوان و افزایش فشار بر زیرساختهای شهری را به همراه داشته است.
در چنین شرایطی، توسعه اشتغال پایدار روستایی دیگر صرفاً یک برنامه اقتصادی نیست؛ بلکه ضرورتی راهبردی برای ایجاد توازن منطقهای، تقویت امنیت اقتصادی و حفظ سرمایه انسانی کشور محسوب میشود.
در این میان، صندوق کارآفرینی امید با تمرکز بر تأمین مالی کسبوکارهای خرد و کوچک، بهویژه در مناطق روستایی و کمتر برخوردار، میتواند یکی از بازیگران مؤثر در تغییر مسیر اقتصاد روستا و ایجاد زمینههای مهاجرت معکوس باشد.
تأمین مالی؛ نقطه آغاز تحول اقتصادی روستا
یکی از مهمترین موانع توسعه کسبوکار در مناطق روستایی، محدودیت دسترسی به منابع مالی است. بسیاری از روستاییان از مهارت، تجربه، زمین، امکانات اولیه و ظرفیت تولید برخوردارند، اما برای تبدیل این ظرفیتها به فعالیت اقتصادی پایدار، به سرمایه اولیه و حمایت مالی نیاز دارند.
صندوق کارآفرینی امید با مأموریت حمایت از کسبوکارهای خرد و کوچک، این امکان را فراهم میکند که ایدههای اقتصادی در مقیاس محلی به فعالیتهای درآمدزا تبدیل شوند.
تأمین مالی مشاغلی همچون صنایعدستی، فرآوری محصولات کشاورزی، دامپروری، پرورش طیور، گردشگری روستایی، تولیدات خانگی، خدمات فنی و فعالیتهای مبتنی بر فناوری اطلاعات، میتواند زمینه افزایش درآمد خانوارهای روستایی و شکلگیری زنجیرههای ارزش در مناطق کمتر برخوردار را فراهم کند.
اهمیت این رویکرد در آن است که اشتغال روستایی الزاماً به سرمایهگذاریهای بزرگ و صنایع عظیم نیاز ندارد. گاهی حمایت هدفمند از یک کارگاه کوچک، یک واحد فرآوری محصولات کشاورزی یا یک کسبوکار خانوادگی میتواند علاوه بر ایجاد درآمد برای یک خانواده، زمینه اشتغال سایر ساکنان روستا را نیز فراهم کند.
اشتغال پایدار؛ راهکار مقابله با مهاجرت روستایی
مهاجرت از روستا به شهر معمولاً زمانی شدت میگیرد که افراد، بهویژه جوانان، چشمانداز روشنی برای آینده اقتصادی خود در محل زندگیشان نداشته باشند.
در واقع، یکی از عوامل اصلی مهاجرت، فاصله میان ظرفیتهای موجود در روستا و فرصتهای واقعی درآمدزایی است.
هرگاه یک جوان روستایی بتواند با اتکا به مهارت و سرمایه مناسب، کسبوکاری قابل اتکا ایجاد کند، انگیزه ماندگاری در زادگاه خود افزایش مییابد.
از این منظر، تسهیلات اشتغالزایی صندوق کارآفرینی امید میتواند از سه مسیر در کاهش مهاجرت مؤثر باشد:
۱. ایجاد فرصت شغلی در مبدأ: فراهمکردن امکان اشتغال برای جوانان و خانوادههای روستایی بدون ضرورت جابهجایی به شهرهای بزرگ.
۲. افزایش درآمد خانوار: تبدیل ظرفیتهای بومی به فعالیتهای اقتصادی درآمدزا و کاهش وابستگی معیشت خانوار به منابع محدود و فصلی.
۳. تقویت امید به آینده: ایجاد چشمانداز اقتصادی برای نسل جوان و افزایش تمایل به سرمایهگذاری و زندگی در زادگاه خود.
البته باید توجه داشت که تسهیلات بهتنهایی تضمینکننده توقف مهاجرت نیستند. دسترسی به آموزش، بازار فروش، حملونقل، اینترنت، خدمات درمانی و امکانات آموزشی نیز در تصمیم خانوارها برای ماندگاری در روستا نقش اساسی دارند.
مهاجرت معکوس؛ زمانی که روستا دوباره فرصت زندگی میشود
مهاجرت معکوس زمانی اتفاق میافتد که روستا از یک محل صرفاً سکونتی یا زادگاهی به محیطی دارای فرصت اقتصادی، درآمد و چشمانداز زندگی تبدیل شود.
ایجاد کسبوکارهای موفق روستایی میتواند زمینه بازگشت افرادی را فراهم کند که پیشتر به دلیل نبود فرصت شغلی به شهرها مهاجرت کردهاند.
برای مثال، بازگشت یک جوان تحصیلکرده یا دارای مهارت به روستای محل تولد و راهاندازی واحد فرآوری محصولات کشاورزی، کارگاه صنایعدستی یا مجموعه گردشگری، میتواند علاوه بر ایجاد اشتغال برای خود او، فرصتهای اقتصادی تازهای برای دیگر ساکنان منطقه ایجاد کند.
این بازگشت، تنها جابهجایی جمعیت نیست؛ بلکه بازگشت سرمایه انسانی، دانش، مهارت و تجربه به اقتصاد محلی است.
گزارشهای منتشرشده از عملکرد صندوق کارآفرینی امید نیز به تجربه بازگشت برخی افراد به روستاها در پی اجرای طرحهای توسعهای اشاره کردهاند. این تجربهها اهمیت پیوند میان تأمین مالی، ایجاد کسبوکار و تقویت انگیزه ماندگاری در مناطق روستایی را نشان میدهند.
طرح «روستای بدون بیکار»؛ تجربهای در مسیر توسعه اشتغال محلی
یکی از نمونههای قابل توجه اقدامات صندوق کارآفرینی امید در حوزه اشتغال روستایی، اجرای طرح «روستای بدون بیکار» است.
بر اساس گزارش منتشرشده از عملکرد این طرح، طی دوره سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۲، تعداد ۱۲۳ روستای هدف در ۲۴ استان کشور تحت پوشش قرار گرفتند. در این چارچوب، ۱۹۹۷ فقره تسهیلات پرداخت و زمینه اشتغال ۲۴۳۷ نفر فراهم شد.
اهمیت این تجربه را باید در توجه به ظرفیتهای اقتصادی هر روستا و تلاش برای فعالسازی کسبوکارهای متناسب با امکانات و مزیتهای محلی جستوجو کرد.
چنین الگویی میتواند بهجای تمرکز صرف بر پرداخت تسهیلات انفرادی، به سمت شناسایی ظرفیتهای جمعی روستا، تکمیل زنجیره تولید و ایجاد پیوند میان تولیدکنندگان حرکت کند.
جایگاه صندوق در حمایت از مناطق محروم و اشتغال خرد
بر اساس اظهارات مدیرعامل صندوق کارآفرینی امید در مردادماه ۱۴۰۵، این صندوق در سال گذشته ۳۲ هزار و ۷۶۶ فقره تسهیلات پرداخت کرده که به تسهیل بیش از ۶۴ هزار فرصت شغلی منجر شده است.
همچنین در همین گزارش، به افزایش سهم استانهای کمبرخوردار از تسهیلات صندوق و اختصاص ۴۷ درصد تسهیلات به زنان کارآفرین اشاره شده است.
این ارقام مربوط به عملکرد کلی صندوق هستند و نباید تمام فرصتهای شغلی گزارششده را صرفاً به مناطق روستایی نسبت داد؛ بااینحال، نشاندهنده ظرفیت صندوق در حمایت از کسبوکارهای کوچک و گروههای کمتر برخوردار است.
توجه به زنان کارآفرین روستایی نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ زیرا بسیاری از فعالیتهای تولیدی در حوزه صنایعدستی، فرآوری محصولات غذایی، مشاغل خانگی و خدمات محلی با مشارکت زنان شکل میگیرند.
حمایت مالی از این گروه میتواند علاوه بر افزایش درآمد خانوار، زمینه تقویت استقلال اقتصادی زنان و مشارکت بیشتر آنان در توسعه محلی را فراهم کند.
از پرداخت تسهیلات تا شکلگیری زنجیره ارزش روستایی
یکی از موضوعات مهم در آینده فعالیتهای صندوق کارآفرینی امید، حرکت از تأمین مالی صرف به سمت توسعه زنجیرههای ارزش در اقتصاد روستایی است.
واقعیت این است که ایجاد یک واحد تولیدی بدون توجه به بازار فروش، تأمین مواد اولیه، بستهبندی، حملونقل و شبکه توزیع، لزوماً به اشتغال پایدار منجر نمیشود.
برای مثال، حمایت از تولیدکننده محصولات کشاورزی زمانی اثربخشی بیشتری خواهد داشت که امکان فرآوری، بستهبندی و عرضه محصول نیز فراهم باشد.
در همین راستا، پیوند دادن تولیدکنندگان روستایی با بازارگاههای دیجیتال، فروشگاههای اینترنتی، شرکتهای پخش و بازارهای صادراتی میتواند ارزش افزوده بیشتری برای تولیدات محلی ایجاد کند.
صندوق میتواند با توسعه همکاریهای شبکهای و استفاده از ظرفیت فناوریهای نوین، نقش خود را از یک تأمینکننده مالی به تسهیلگر توسعه کسبوکارهای محلی ارتقا دهد.
الزامات پایداری اشتغال و تقویت مهاجرت معکوس
برای آنکه اقدامات تأمین مالی به نتایج ماندگار منجر شود، توجه به چند محور ضروری است:
نظارت پس از پرداخت تسهیلات: بررسی وضعیت واقعی فعالیت کسبوکارها و میزان استمرار اشتغال ایجادشده.
آموزش و توانمندسازی: ارتقای مهارتهای مدیریتی، مالی، بازاریابی و تولیدی کارآفرینان روستایی.
تضمین دسترسی به بازار: ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان روستایی و شبکههای فروش و توزیع.
حمایت از کسبوکارهای زنجیرهای: تمرکز بر فعالیتهایی که ظرفیت ایجاد اشتغال برای چند خانوار و چندین تولیدکننده را دارند.
توسعه زیرساختهای دیجیتال: استفاده از تجارت الکترونیک و بازارگاههای آنلاین برای کاهش محدودیت جغرافیایی بازار.
سنجش اثرات اجتماعی: ارزیابی میزان ماندگاری جمعیت، بازگشت مهاجران، افزایش درآمد خانوار و تثبیت مشاغل.
در این میان، تعریف شاخصهای مشخص برای سنجش مهاجرت معکوس اهمیت زیادی دارد. تعداد تسهیلات یا فرصتهای شغلی اعلامشده بهتنهایی نمیتواند میزان بازگشت جمعیت به روستاها را مشخص کند. لازم است تعداد افراد بازگشته، استمرار سکونت، ماندگاری کسبوکار و تغییرات درآمدی خانوارها نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.
جمعبندی؛ توسعه روستا، سرمایهگذاری برای آینده ایران
توسعه اشتغال پایدار روستایی را باید یکی از ارکان مهم توسعه متوازن کشور دانست. روستایی که در آن تولید رونق داشته باشد، جوانان فرصت شغلی پیدا کنند، زنان در فعالیتهای اقتصادی مشارکت داشته باشند و محصولات محلی امکان دسترسی به بازارهای گستردهتر را پیدا کنند، از ظرفیت بیشتری برای حفظ جمعیت و جذب سرمایه انسانی برخوردار خواهد بود.
صندوق کارآفرینی امید با اتکا به شبکه استانی، تجربه تأمین مالی کسبوکارهای خرد وکوچک و مأموریت حمایت از مناطق کمتر برخوردار، میتواند سهم مهمی در تحقق این هدف داشته باشد.
بااینحال، مرحله بعدی این مسیر باید بر کیفیت اشتغال، افزایش بهرهوری، توسعه بازار، تکمیل زنجیره ارزش و سنجش آثار واقعی طرحها متمرکز شود.
در نهایت، موفقیت سیاستهای اشتغال روستایی را نباید تنها با میزان تسهیلات پرداختشده سنجید؛ بلکه معیار اصلی، تعداد کسبوکارهایی است که به فعالیت خود ادامه میدهند، خانوارهایی که به درآمد پایدار میرسند و جوانانی که بهجای ترک زادگاه خود، آینده اقتصادیشان را در همان روستا بنا میکنند.
توسعه روستا تنها به معنای ایجاد شغل نیست؛ به معنای ایجاد امید، حفظ سرمایه انسانی و فراهمکردن امکان زندگی شرافتمندانه در سرزمین مادری است.
منابع:
1. گزارش عملکرد صندوق کارآفرینی امید در مناطق محروم، تسنیم، مرداد ۱۴۰۵.
2. طرح روستای بدون بیکار و عملکرد صندوق کارآفرینی امید.
3. اثرات تسهیلات مالی صندوق کارآفرینی امید بر سرمایهگذاری و اشتغال در نواحی روستایی، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، بهار ۱۴۰۰.
4. قانون حمایت از توسعه و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی و عشایری.
5. گزارش اظهارات مدیرعامل صندوق درباره توسعه کسبوکارهای روستایی و مهاجرت معکوس.
ایران - تهران
09383147973
(3).jpg)





