تاب‌آوری مردم ایران زیر فشار اقتصاد؛ جامعه تا کجا توان تحمل دارد؟

وقتی خانواده‌ها برای حفظ زندگی، از مصرف، درمان، آموزش و پس‌انداز خود هزینه می‌کنند

اقتصاد ایران در شرایطی قرار گرفته که فشار تورم، کاهش قدرت خرید، نااطمینانی نسبت به آینده و دشواری تأمین هزینه‌های ضروری، زندگی بخش قابل‌توجهی از خانوارها را تحت تأثیر قرار داده است. در چنین وضعیتی، پرسش مهم فقط این نیست که قیمت‌ها چقدر افزایش یافته‌اند؛ بلکه باید پرسید مردم چگونه با این شرایط کنار می‌آیند و تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی جامعه تا چه اندازه ظرفیت ادامه دارد؟

تاب‌آوری مردم ایران در سال‌های گذشته بارها در برابر شوک‌های اقتصادی، تحریم‌ها، نوسانات ارزی و بحران‌های مختلف آزموده شده است. خانواده‌ها با تغییر الگوی مصرف، افزایش ساعات کار، استفاده از پس‌انداز، کمک گرفتن از نزدیکان و حذف هزینه‌های غیرضروری تلاش کرده‌اند زندگی خود را مدیریت کنند. اما آنچه امروز اهمیت دارد، این است که بخشی از این سازوکارهای سازگاری به تدریج در حال فرسوده شدن است.

تورم؛ فشار فراتر از اعداد اقتصادی

بر اساس گزارش‌های منتشرشده از آمار رسمی مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه در مهرماه ۱۴۰۵ به ۸۸.۷ درصد رسیده است. معنای ساده این عدد آن است که خانوارها برای خرید سبد مشابهی از کالاها و خدمات نسبت به مهر سال گذشته، به‌طور متوسط به منابع مالی بسیار بیشتری نیاز دارند. گزارش‌ها همچنین از تفاوت قابل‌توجه فشار تورمی میان مناطق شهری و روستایی حکایت دارند. 

در چنین شرایطی، افزایش حقوق و دستمزد به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده حفظ قدرت خرید باشد؛ زیرا اگر رشد درآمد از سرعت افزایش هزینه‌های زندگی عقب بماند، خانوار حتی با دریافت حقوق بیشتر نیز ممکن است فقیرتر شود.

گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (OCHA) نیز نشان می‌دهد که در تابستان ۱۴۰۵، قدرت خرید مواد غذایی خانوارها تحت فشار جدی قرار داشته است. این گزارش اعلام می‌کند با وجود افزایش ۶۰ درصدی حداقل دستمزد در بهار، قدرت خرید واقعی غذایی حدود ۳۰ درصد کمتر از یک سال قبل بوده است. 

مردم چگونه با فشار اقتصادی سازگار می‌شوند؟

یکی از نشانه‌های تاب‌آوری خانوارها، تغییر در سبک زندگی و اولویت‌بندی هزینه‌هاست. خانواده‌ای که در گذشته بخشی از درآمد خود را به آموزش، تفریح، سلامت یا پس‌انداز اختصاص می‌داد، ممکن است امروز ناچار شود این هزینه‌ها را کاهش دهد تا از عهده اجاره مسکن، خوراک و قبوض برآید.

بررسی داوطلبانه‌ای که ایران اینترنشنال در فاصله ۳۰ اکتبر تا ۳ نوامبر ۲۰۲۶ از ۴۰۴ پاسخ‌دهنده انجام داده، تصویری از این فشارها ارائه می‌کند: ۶۱ درصد پاسخ‌دهندگان به پرسش مربوط به شیوه مقابله با گرانی گفته‌اند خرید مواد غذایی را کاهش داده‌اند و ۴۷ درصد از به تعویق انداختن درمان یا تهیه دارو خبر داده‌اند. همچنین بخشی از پاسخ‌دهندگان از مصرف پس‌انداز، فروش دارایی و قرض گرفتن برای تأمین هزینه‌های جاری گفته‌اند.

البته این نظرسنجی داوطلبانه بوده و نمونه تصادفی و نماینده کل جمعیت ایران محسوب نمی‌شود؛ بنابراین نمی‌توان درصدهای آن را به همه خانوارهای کشور تعمیم داد. با این حال، روایت‌های ثبت‌شده در آن می‌تواند نشانه‌ای از نوع فشارهایی باشد که برخی خانواده‌ها تجربه می‌کنند. 

مرز باریک میان تاب‌آوری و فرسودگی اجتماعی

تاب‌آوری اقتصادی زمانی یک ظرفیت مثبت محسوب می‌شود که افراد و خانواده‌ها بتوانند در برابر بحران مقاومت کنند، بدون آنکه بنیان‌های زندگی و آینده خود را از دست بدهند.

اما وقتی خانواده برای پرداخت اجاره، از هزینه درمان صرف‌نظر می‌کند؛ وقتی تغذیه فرزندان تحت تأثیر درآمد قرار می‌گیرد؛ وقتی آموزش و مهارت‌آموزی به هزینه‌هایی قابل حذف تبدیل می‌شوند و وقتی پس‌انداز سال‌های گذشته صرف مخارج روزمره می‌شود، دیگر نمی‌توان همه این رفتارها را صرفاً نشانه تاب‌آوری دانست.

در چنین وضعیتی، جامعه ممکن است همچنان به فعالیت روزمره خود ادامه دهد، اما هزینه این استمرار به شکل کاهش کیفیت زندگی، فرسایش سرمایه انسانی، افزایش بدهی خانوارها و محدود شدن فرصت‌های آینده انباشته می‌شود.

بانک جهانی نیز در چشم‌انداز فقر و اقتصاد ایران در اکتبر ۲۰۲۶، از فشار شدید بر تولید، سرمایه‌گذاری و بازار کار سخن گفته و افزایش نرخ فقر را پیش‌بینی کرده است. در این گزارش، نرخ فقر بر مبنای خط فقر بین‌المللی ۸.۳۰ دلار بر اساس برابری قدرت خرید سال ۲۰۲۱، برای سال مالی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۳۸.۴ درصد برآورد شده است. این رقم یک برآورد تحلیلی است، نه آمار قطعی و لحظه‌ای از وضعیت همه خانوارها. 

سرمایه اجتماعی؛ پشتوانه‌ای که نباید فرسوده شود

یکی از مهم‌ترین عوامل حفظ تاب‌آوری در جامعه ایران، شبکه‌های خانوادگی، روابط همسایگی، همیاری اجتماعی، کسب‌وکارهای کوچک و حمایت‌های محلی است.

در بسیاری از مواقع، خانواده‌ها و گروه‌های اجتماعی بخشی از خلأ حمایت‌های رسمی را با کمک‌های متقابل جبران می‌کنند.

اما این ظرفیت نیز نامحدود نیست. وقتی بیشتر اعضای یک خانواده یا شبکه اجتماعی با فشار مشابهی روبه‌رو باشند، توان کمک‌رسانی کاهش می‌یابد. از سوی دیگر، نااطمینانی اقتصادی می‌تواند اعتماد عمومی، امید به آینده و انگیزه سرمایه‌گذاری در زندگی را تضعیف کند.

بنابراین حفظ تاب‌آوری جامعه فقط به توان تحمل مردم وابسته نیست؛ بلکه به کیفیت سیاست‌گذاری اقتصادی، میزان حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و چشم‌انداز قابل اعتماد برای آینده نیز بستگی دارد.

چه اقداماتی می‌تواند تاب‌آوری مردم را تقویت کند؟

برای عبور از این شرایط، سیاست‌های حمایتی باید از اقدامات مقطعی و صرفاً جبرانی فراتر بروند. چند اولویت اساسی در این زمینه عبارت‌اند از:

۱. حفظ قدرت خرید خانوارها: سیاست دستمزدی باید با واقعیت هزینه‌های زندگی و روند تورم هماهنگ شود.

۲. حمایت هدفمند از اقشار آسیب‌پذیر: بازنشستگان، کارگران، خانوارهای کم‌درآمد و زنان سرپرست خانوار به حمایت مؤثر و متناسب با نیاز واقعی احتیاج دارند.

۳. تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک: حفظ مشاغل خرد و محلی، جلوگیری از تعطیلی واحدهای تولیدی و حمایت از اشتغال پایدار، مستقیماً بر درآمد خانوارها اثر می‌گذارد.

۴. کاهش هزینه‌های ضروری: دسترسی به درمان، دارو، آموزش و مسکن نباید به نخستین قربانیان کاهش درآمد خانوار تبدیل شود.

۵. بازسازی اعتماد و ثبات اقتصادی: پیش‌بینی‌پذیر شدن سیاست‌ها، کاهش نااطمینانی و ایجاد چشم‌انداز روشن برای تولید و سرمایه‌گذاری، از مهم‌ترین پیش‌شرط‌های بازگشت امید اقتصادی است.

جمع‌بندی؛ مردم نباید آخرین سپر اقتصاد باشند

تاب‌آوری مردم ایران واقعیتی قابل توجه است؛ اما نباید این ظرفیت اجتماعی بهانه‌ای برای به تعویق انداختن اصلاحات اقتصادی یا انتقال بار مشکلات به دوش خانوارها باشد.

جامعه‌ای که برای ادامه زندگی ناچار است از تغذیه، سلامت، آموزش و آینده خود هزینه کند، ممکن است در ظاهر همچنان سرپا بماند، اما در عمق با فرسایش سرمایه انسانی و اجتماعی روبه‌رو خواهد شد.

مردم می‌توانند در برابر بحران مقاومت کنند، اما وظیفه سیاست‌گذاری اقتصادی آن است که این مقاومت را به زندگی بهتر، امنیت معیشتی و امید به آینده تبدیل کند؛ نه اینکه از تاب‌آوری جامعه به‌عنوان جایگزینی برای حل مشکلات اقتصاد استفاده شود.

اقتصاد پایدار زمانی شکل می‌گیرد که شهروندان فقط توان زنده ماندن در شرایط دشوار را نداشته باشند، بلکه بتوانند برای آینده خود برنامه‌ریزی کنند، سرمایه‌گذاری کنند و از حداقل‌های یک زندگی باکیفیت برخوردار باشند.

https://ireconews.com/131014