نوسان دلار در وضعیت «نه جنگ، نه صلح»؛ اقتصاد در تعلیق، بازار در التهاب

وضعیت «نه جنگ، نه صلح» صرفاً یک شرایط سیاسی و دیپلماتیک نیست؛ بلکه وضعیتی است که آثار آن به‌سرعت در متغیرهای اقتصادی، به‌ویژه بازار ارز، نمایان می‌شود. در چنین فضایی، اقتصاد نه از آرامش و اطمینان لازم برای برنامه‌ریزی برخوردار است و نه با یک بحران قطعی و قابل پیش‌بینی مواجه است. نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری بلاتکلیفی در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و افزایش حساسیت بازارها به اخبار و تحولات سیاسی است.

یادداشت تحلیلی | مصطفی علی‌پورجدی

نوسانات نرخ دلار در این شرایط را نمی‌توان صرفاً به عرضه و تقاضای ارز یا تحولات روزانه بازار نسبت داد. دلار در اقتصاد ایران، علاوه بر نقش مبادلاتی، به شاخصی از انتظارات تورمی، میزان اعتماد عمومی به آینده و ارزیابی فعالان اقتصادی از چشم‌انداز سیاسی کشور تبدیل شده است.

دلار؛ دماسنج انتظارات سیاسی و اقتصادی

در شرایطی که چشم‌انداز روشنی از پایان تنش‌ها یا دستیابی به توافقی پایدار وجود ندارد، فعالان اقتصادی ناچارند تصمیم‌های خود را بر اساس سناریوهای احتمالی اتخاذ کنند. همین مسئله باعث می‌شود کوچک‌ترین خبر سیاسی، اظهارنظر دیپلماتیک یا نشانه‌ای از تشدید تنش، به‌سرعت در بازار ارز اثر بگذارد.

در این میان، سه عامل نقش تعیین‌کننده دارند:

نخست؛ ریسک سیاسی و نااطمینانی. وقتی احتمال تشدید تنش‌ها، بازگشت درگیری یا افزایش محدودیت‌های اقتصادی همچنان وجود دارد، تقاضا برای دارایی‌های امن افزایش می‌یابد. در اقتصاد ایران، این نگرانی معمولاً خود را در افزایش تقاضا برای ارز و طلا نشان می‌دهد.

دوم؛ انتظارات تورمی. زمانی که مردم و فعالان اقتصادی نسبت به آینده ارزش پول ملی اطمینان ندارند، بخشی از نقدینگی خود را به دارایی‌هایی تبدیل می‌کنند که تصور می‌کنند در برابر تورم مقاوم‌ترند. بنابراین حتی بدون وقوع یک اتفاق سیاسی جدید، انتظارات منفی می‌توانند به افزایش نرخ ارز دامن بزنند.

سوم؛ ضعف متغیرهای بنیادی اقتصاد. نباید تمام نوسانات دلار را به سیاست خارجی نسبت داد. کسری بودجه، رشد نقدینگی، محدودیت دسترسی به منابع ارزی، مشکلات تجارت خارجی و ناترازی‌های اقتصادی نیز در تضعیف ارزش پول ملی نقش دارند.

آیا افزایش دلار به معنای نزدیک شدن به جنگ است؟

لزوماً خیر.

افزایش قیمت دلار را نباید به‌عنوان پیش‌بینی قطعی وقوع جنگ یا شکست مذاکرات تفسیر کرد. بازار ارز بیش از آنکه آینده را پیش‌بینی کند، به انتظارات و برداشت فعالان اقتصادی از آینده واکنش نشان می‌دهد.

ممکن است دلار با انتشار یک خبر مثبت سیاسی کاهش یابد، اما اگر آن خبر به توافق عملی، رفع محدودیت‌های اقتصادی و افزایش دسترسی به منابع ارزی منجر نشود، این کاهش می‌تواند موقتی باشد.

به همین ترتیب، ممکن است بدون وقوع جنگ، صرفاً به دلیل تداوم بلاتکلیفی سیاسی و اقتصادی، نرخ ارز روندی افزایشی داشته باشد.

اقتصاد بیش از هر چیز به ثبات نیاز دارد

یکی از مهم‌ترین پیامدهای تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح، تعلیق تصمیم‌های اقتصادی است. سرمایه‌گذار برای توسعه فعالیت خود به چشم‌اندازی قابل پیش‌بینی نیاز دارد؛ تولیدکننده برای تأمین مواد اولیه به ثبات نسبی نرخ ارز احتیاج دارد و کارآفرین برای ایجاد اشتغال باید بتواند هزینه‌ها و درآمدهای آینده را برآورد کند.

وقتی نرخ ارز به‌صورت مستمر تحت تأثیر اخبار و تحولات سیاسی قرار می‌گیرد، تصمیم‌گیری اقتصادی دشوارتر می‌شود. در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاری مولد ممکن است جای خود را به رفتارهای کوتاه‌مدت و سفته‌بازانه بدهد.

این مسئله فقط به بازار ارز محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند بر تولید، اشتغال، قدرت خرید خانوارها و اعتماد عمومی به آینده اقتصاد تأثیر بگذارد.

مسئله فقط قیمت دلار نیست

نوسان دلار در وضعیت نه جنگ و نه صلح، بیش از هر چیز نشانه فقدان اطمینان نسبت به آینده است.

اقتصاد برای حرکت به سمت رشد و توسعه، نه فقط به منابع مالی و ارزی، بلکه به امنیت سرمایه‌گذاری، پیش‌بینی‌پذیری سیاست‌ها و اعتماد فعالان اقتصادی نیاز دارد.

کاهش پایدار نوسانات ارزی نیز صرفاً با تزریق مقطعی ارز یا مداخله در بازار حاصل نمی‌شود. این هدف نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه سیاست خارجی، انضباط مالی، اصلاح نظام ارزی، کنترل تورم و تقویت تولید داخلی است.
در نهایت، مسئله اصلی اقتصاد ایران این نیست که دلار امروز چند هزار تومان گران‌تر یا ارزان‌تر شده است؛ مسئله این است که فعال اقتصادی، تولیدکننده و شهروند ایرانی تا چه اندازه می‌توانند برای فردای خود برنامه‌ریزی کنند.
شاید مهم‌ترین هزینه وضعیت نه جنگ و نه صلح، نه فقط افزایش قیمت دلار، بلکه فرسایش تدریجی اعتماد و تعلیق تصمیم‌هایی باشد که قرار است آینده اقتصاد کشور را بسازند.