راه خروج ایران و آمریکا از بن‌بست

با گذشت هشت ماه از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، طرفین به بن‌بستی رسیده‌اند که در آن، هم احتمال دستیابی به توافق و پایان درگیری‌ها وجود دارد و هم خطر تشدید تنش‌های نظامی همچنان پابرجاست.

با گذشت هشت ماه از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، طرفین به بن‌بستی رسیده‌اند که در آن، هم احتمال دستیابی به توافق و پایان درگیری‌ها وجود دارد و هم خطر تشدید تنش‌های نظامی همچنان پابرجاست. 

در این شرایط، اظهارات اخیر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، درباره گزینه‌های نظامی واشنگتن بار دیگر توجه‌ها را به خود جلب کرده است. 

ترامپ در مصاحبه‌ای درباره احتمال استفاده از بمب موسوم به «مادر همه بمب‌ها» سخن گفت و ضمن رد احتمال به‌کارگیری سلاح هسته‌ای علیه ایران، از امکان انجام حملات بیشتر، به‌ویژه علیه تاسیسات «کوه کلنگ»، خبر داد.

در همین رابطه، فارن افرز در نشستی با حضور علی واعظ، از گروه بین‌المللی بحران، و محمد آیت‌اللهی‌تبار، از دانشگاه تگزاس، تحولات اخیر و احتمال توافق یا رویارویی مجدد نظامی را بررسی کرد و به این پرسش پرداخته که این بن‌بست تا چه زمانی می‌تواند ادامه  یابد.

علی واعظ، مشاور گروه بین‌المللی بحران، در این نشست گفت که جنگ ایران و آمریکا به مرحله‌ای رسیده است که برای طرفین ادامه درگیری کم هزینه‌تر از پذیش توافقی است که مستلزم عقب‌نشینی‌های راهبردی و امتیازهای سیاسی دشوار باشد. 

به باور او، همین محاسبه، مسیر پایان جنگ را مسدود کرده و دو کشور را در چرخه‌ای از فشار متقابل، آتش‌بس‌های موقت و احتمال ازسرگیری درگیری گرفتار ساخته است؛ چرخه‌ای که بدون حل اختلاف‌های اساسی می‌تواند برای مدتی طولانی ادامه پیدا کند.

واعظ به تلاش‌های دیپلماتیک در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد و پیشنهاد هفت‌روزه ایران اشاره و استدلال کرد که از دید آمریکا، این پیشنهاد تفاوت اساسی با پیشنهادهای پیشین نداشت و دونالد ترامپ اکنون خواهان امتیازهای هسته‌ای بیشتر از سوی ایران است، اما تهران حاضر نیست با تغییر مداوم شرایط موافقت کند، چرا که چنین اقدامی، در عمل به واشنگتن نشان می‌دهد که فشار نتیجه‌بخش است.

این تحلیلگر اظهار کرد که شکست یادداشت تفاهم اسلام‌آباد نشان می‌دهد دستیابی به صلحی پایدار تا چه اندازه دشوار شده است و در چنین شرایطی احتمال دور تازه‌ای از رویارویی نظامی، چه پیش از انتخابات میان دوره‌ای چه پس از آن همچنان وجود دارد. 

واعظ خاطرنشان کرد که فشار اقتصادی و نظامی لزوما ایران را به عقب‌نشینی وادار نمی‌کند و تهران همچنان ابزارهایی برای تاثیرگذاری بر کشتیرانی و بازار انرژی در اختیار دارد. 

در نهایت، واعظ دو مسیر کلی را محتمل دانست: ادامه درگیری فرسایشی و متناوب یا تشدید ناگهانی تنش‌ها تا سطحی خارج از کنترل.

وی همچنین با بیان اینکه یک توافق کماکان محتمل است، توضیح داد که چنین توافقی به انضباط، تمرکز و تخصص در مذاکره نیاز دارد، ویژگی‌هایی که دولت کنونی آمریکا در مذاکرات با ایران از خود نشان نداده است.

آیت‌اللهی تبار نیز در این گفت‌و‌گو اظهار کرد که بی‌اعتباری آمریکا نزد ایران و همچنین تغییر مداوم خواسته‌های واشنگتن، سبب شده تا طرف ایرانی به این باور برسد که هیچ توافقی با واشنگتن دوام نخواهد داشت.

وی همچنین با اشاره به ادعاهای مقام‌های آمریکایی در رابطه با تضعیف ایران، استدلال کرد که به دلیل وجود چنین تصوری در واشنگتن، طرف آمریکایی انگیزه چندانی برای دستیابی به توافق ندارد و ایران نیز باور دارد که تا زمانی که نتواند این برداشت نادرست را اصلاح کند، هیچ توافقی پایدار نخواهد بود. 

این تحلیلگر همچنین افزود که در حال حاضر و به دلیل بی‌اعتمادی میان طرفین و دشواری پایبندی به تعهدات، تنها راه خروج از این وضعیت را نوعی توافق «کمتر در برابر کمتر» می‌داند؛ یعنی شرایطی متمرکز بر این‌که هر طرف باید از چه کاری پرهیز کند، برای نمونه آمریکا از اجرای کامل محاصره خودداری کند و ایران نیز تنگه هرمز را به طور کامل نبندد./