تقویت تفکر انتقادی با مطالعه عمیق

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد خواندن عمیق، علاوه بر ارتقای مهارت‌های تفکر انتقادی، می‌تواند افراد را در برابر اطلاعات غلط مقاوم کند و به کاهش استرس و تنهایی کمک کند. مطالعات حاکی است که کاربران دیجیتال به طور متوسط روزانه بیش از ۱۴۰ بار گوشی خود را چک می‌کنند و حدود ۴.۵ساعت در روز از آن استفاده می‌کنند، درحالی‌که بیش از نیمی از آنان، یعنی ۵۷ درصد، اعتراف کرده‌اند که به گوشی خود وابسته هستند. در چنین فضایی، شرکت‌های فناوری، تاثیرگذاران و تولیدکنندگان محتوا برای جلب توجه کاربران رقابت می‌کنند و این روند زمینه رشد اطلاعات غلط را فراهم کرده است.
کارشناسان علوم شناختی و سواد خواندن معتقدند مهارت‌های خواندن انتقادی و تحلیلی بیش از هر زمان دیگری ضرورت یافته‌اند. بااین‌حال، نگرانی‌ها در حوزه سواد خواندن همچنان ادامه دارد؛ نمرات درک مطلب رو به کاهش است، بسیاری از والدین نسل Z برای فرزندان خود کتاب نمی‌خوانند و بسیاری از دانشجویان قادر به مطالعه کامل یک کتاب نیستند.

شبکه‌های اجتماعی با طراحی برای اسکرول بی‌پایان و اشتراک‌گذاری آسان محتوا، کاربران را به تعامل منفعلانه تشویق می‌کنند؛ مشارکتی که اغلب برای رفع کسالت یا کاهش استرس انجام می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهند مرور بی‌هدف شبکه‌های اجتماعی مغز را به شیوه‌ای منفعلانه آموزش می‌دهد و توانایی تمرکز و تصمیم‌گیری فرد را کاهش می‌دهد.

الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی برای نگه داشتن کاربران در محیط خود، مطالب مشابه با آنچه را پیش‌تر مشاهده کرده‌اند ارائه می‌کنند و باورهای موجود آنان را تقویت می‌کنند. این تکرار اطلاعات، حتی اگر از منابع مختلف باشد، موجب می‌شود افراد اطلاعات را واقعی‌تر از آنچه هست، بپندارند؛ پدیده‌ای که تحت عنوان «حقیقت کاذب» شناخته می‌شود.

در مقابل، خواندن عمیق فرآیندی هدفمند و انتقادی است که شامل تحلیل، استنباط، برقراری ارتباط میان ایده‌ها، بررسی دیدگاه‌های مختلف و پرسشگری درباره مفاهیم متن می‌شود. این نوع خواندن نیازمند تمرکز و تلاش ذهنی است و گاه می‌تواند با احساساتی مانند سردرگمی یا ناراحتی همراه باشد، اما نتیجه آن تقویت تفکر انتقادی و کاهش تاثیر اطلاعات نادرست است.

تحقیقات نشان می‌دهد اسکرول بی‌هدف با افزایش تنهایی، کسالت و اضطراب وجودی مرتبط است، درحالی‌که تمرکز و تلاش ذهنی، هرچند خسته‌کننده، حس معنا، هدفمندی و ارتباط اجتماعی را تقویت می‌کند. از این رو، فعالیت‌هایی مانند مطالعه و بحث درباره کتاب‌ها می‌تواند ابزاری موثر برای پرورش خواندن عمیق باشد.

 یکی از نمونه‌ها، معلمانی هستند که دانش‌آموزان را در مطالعه متون بلند مانند رمان‌ها هدایت کرده و با گفت‌وگوهای فعال درباره مطالب، درک و تحلیل متن را تقویت می‌کنند. شواهد نشان می‌دهند که مطالعه مستمر در جمع، علاقه مادام‌العمر به مطالعه را افزایش می‌دهد.

کارشناسان توصیه می‌کنند برای تقویت خواندن عمیق، می‌توان با متون کوتاه مانند شعر، داستان کوتاه یا مقاله آغاز کرد و به‌مرور به رمان‌ها و کتاب‌های بلند رسید. همکاری با دوستان یا اعضای خانواده، تعیین اهداف روزانه مانند خواندن یک فصل و گفت‌وگو درباره آن، تجربه مطالعه را جذاب و اجتماعی‌تر می‌کند.

خواندن عمیق به معنای انتخاب آگاهانه سرعت مطالعه، مکث در متون دشوار، لذت بردن از نثر برجسته، ارزیابی انتقادی اطلاعات و تامل در معنای متن است و فرد را قادر می‌سازد کمتر تحت تاثیر اطلاعات غلط قرار گیرد و با متن وارد گفت‌وگو شود.