روایت فایننشال تایمز از فرصت‌سازی ترکیه؛ آیا ترکیه می‌تواند کریدور میانی را جایگزین شاهراه حیاتی خلیج فارس کند؟

روایت فایننشال تایمز از فرصت‌سازی ترکیه؛ آیا ترکیه می‌تواند کریدور میانی را جایگزین شاهراه حیاتی خلیج فارس کند؟
گذرگاه مرزی علیجان ترکیه در انتهای یک جاده فرعی آرام قرار دارد. چوپان‌ها در مزارع اطراف گله‌های خود را می چرانند و تراکتورهایی که به شکلی پراکنده مستقر شده‌اند گاهی گرد و غباری در هوا بلند می‌کنند. با این حال، ترکیه تلاش دارد این منطقه را فعال کند.
فایننشال تایمز با انتشار یادداشتی در این باره نوشت: «اوایل سال جاری، مقام‌های ترکیه نصب سامانه‌های لازم برای کنترل گذرنامه در این گذرگاه مرزی را کلید زدند؛ گذرگاهی که ۳۲ سال بسته بوده؛ کنشی که می‌تواند مسیری تجاری مهم برای اتصال آسیا به اروپا را فعال کند. به ادعای این نشریه این پروژه که با حمایت رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ایالات متحده و در چارچوب طرح‌های صلح میان ارمنستان و آذربایجان پیش می‌رود (طرح صلحی که نامی پرطمطراق دارد: «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی»).

اهمیت ژئوپلیتیکی این طرح بسیار برجسته است. بازگشایی نهایی مرز ارمنستان بخشی از تلاش آنکارا برای تبدیل ترکیه به یک هاب امن تجاری برای جریان کالا و انرژی است که از نقاط حساس ژئوپلیتیکی—به‌ویژه تنگه هرمز که در معرض تهدید جنگ قرار دارد—دور می‌شود.

فرصت‌سازی اردوغان
به نوشته فایننشال تایمز، یکی از نیروهای مرزبانی ترکیه در بازدید اخیر به این نشریه گفت: «نمی‌دانیم مرز چه زمانی باز می‌شود، تاریخش مدام تغییر می‌کند. اما همه فکر می‌کنند به‌زودی اتفاق خواهد افتاد».از زمانی که تهران در ژوئن گذشته برای نخستین‌بار احتمال بستن تنگه هرمز را مطرح کرد، آنکارا تلاش‌های خود را برای برجسته کردن نقش ترکیه به‌عنوان یک مسیر تجاری جایگزین و باثبات افزایش داده است. این رویکرد در شرایطی مورد توجه قرار گرفته که جنگ و تحریم‌ها مسیرهای سنتی عبور از روسیه، ایران، دریای سرخ و خلیج فارس را دچار اختلال کرده‌اند.»

در همین راستا رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه هفته گذشته گفت: «ترکیه به‌عنوان جزیره‌ای از ثبات و پناهگاهی امن برجسته است.» او افزود: «گفت‌وگوها درباره جایگزین‌های امن‌تر برای خطوط انتقال انرژی آغاز شده است. ما صمیمانه باور داریم که این بحران جهانی درهای جدیدی را به روی کشور ما خواهد گشود».

این چشم‌انداز جذاب است، هرچند با موانع بزرگی روبه‌روست که بسیاری انتظار دارند مانع تحقق جاه‌طلبی‌های گسترده ترکیه شوند. ترکیه به‌عنوان عضو ناتو تاکنون از درگیر شدن مستقیم در جنگ اوکراین و همچنین آخرین درگیری در خلیج فارس خودداری کرده است. خاک این کشور از قبل نیز به‌طور غیررسمی به یک گذرگاه ترانزیتی تبدیل شد: ماه گذشته، پروازهای تجاری میان اروپا و آسیا به‌طور گسترده از فراز ترکیه هدایت شدند، زیرا حریم‌های هوایی در شمال و جنوب محدود شده بودند.

نخست‌وزیر پیشین ترکیه در این باره به فایننشال تایمز گفت: «تجارت اروپا–آسیا سالانه حدود ۳ تریلیون دلار برآورد شده که ۹۰ درصد آن از طریق دریا انجام می‌شود». این عبارات را چهره‌ای بر زبان آورد که در ترویج مسیرهای تجاری ترکیه نقش فعالی داشته است. به گفته او، «کوتاه‌ترین مسیر دریایی حدود ۴۰ روز طول می‌کشد».

در مقابل، «کریدور میانی» – مسیر زمینی‌ است که چین را از طریق قفقاز و ترکیه به اروپا متصل می‌کند و آنکارا به دنبال آن است تا این مسیر را رونق بخشد – به گفته نخست‌وزیر پییشن ترکیه «عبور از چنین مسیری می‌تواند ۱۲ تا ۱۵ روز زمان بر باشد». او گفت شرایط فعلی تجارت هنوز محدود است، اما «ظرفیت بسیار بزرگی وجود دارد».

گذرگاه جایگزین
مقام‌های اروپایی نیز به نظر می‌رسد علاقه‌مند هستند. کمیسر اتحادیه اروپا امسال ترکیه را «یک شریک حیاتی» توصیف کرد و گفت گسترش کریدور میانی می‌تواند «تغییردهنده بازی» باشد. همزمان وزیر حمل‌ونقل ترکیه نیز در فوریه گفت: «توسعه مسیرهای جایگزین به یک ضرورت تبدیل شده است.» این سخنان چند روز پیش از آغاز حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل به ایران مطرح شد.

دو پروژه در مرکز چشم‌انداز آنکارا قرار دارند. نخست «مسیر توسعه» است؛ یک شبکه جاده‌ای و ریلی که خلیج فارس را از طریق ترکیه به اروپا متصل می‌کند و از گلوگاه‌های دریایی مانند تنگه هرمز و کانال سوئز عبور نمی‌کند. با این حال، این طرح هنوز در مرحله برنامه‌ریزی است، به میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد و از خاک عراق بی ثبات عبور می‌کند. در این میان یک اقتصاددان فعال در حوزه حمل‌ونقل منطقه‌ای به فایننشال تایمز گفت: «عبور از عربستان، اردن و سوریه آسان‌تر خواهد بود. شاید در یک دهه آینده عملی شود».

پروژه دوم، یعنی گسترش «کریدور میانی»، قابل اعتناتر است. محور اصلی آن مسیر صلح ترامپ است؛ یک مسیر جاده‌ای و ریلی با حمایت ایالات متحده میان ترکیه و آذربایجان که از ارمنستان عبور می‌کند و به مسیر موجود از طریق گرجستان ظرفیت بیشتری برای نقل و انتقال خواهد داد. طرح جاده صلح ماه فوریه با تشریفات گسترده در کاخ سفید و هم‌زمان با یک توافق اولیه صلح میان ارمنستان و آذربایجان محقق شد و بخشی از هدف آن کمک به پایان دادن به چهار دهه درگیری میان این دو کشور است. ترکیه نیز اعلام کرده که پس از دستیابی به توافق نهایی صلح، مرز خود را بازگشایی خواهد کرد تا اجرای TRIPP آغاز شود.دونالد ترامپ در آن زمان مدعی شد: «چنین توافقی افتخار بزرگی برای من است».

در این میان طبق گفته مقام‌های آذربایجانی شرکت‌های ساختمانی ترکیه‌ای مانند «Kalyon» که به آنکارا نزدیک هستند و پروژه‌های شاخص دولتی از جمله فرودگاه جدید استانبول را ساخته‌اند، فعالیتشان را در باکو آغاز کرده‌اند. همچنین توسعه خطوط ریلی در خاک ترکیه نیز در حال انجام است.

اگر این پروژه تکمیل شود، حجم تجارت در «کریدور میانی» که بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ سه برابر شده، می‌تواند از ۵ میلیون تن در سال به ۲۰ میلیون تن افزایش یابد، با این حال، این مسیر با پیچیدگی‌های متعددی روبه‌روست. این مسیر به عبورهای کند کشتی‌های مسافربری «فری» در دریای خزر وابسته است، زیرساخت ریلی آن یکدست نیست و عرض خطوط در کشورها متفاوت است، همچنین نقل و انتقال‌ها در هر بخش مرزی با رویه‌های پیچیده گمرکی مواجه می‌شود. همین عوامل باعث شده این مسیر از «کریدور شمالی» بسیار کندتر باشد؛ مسیری که از طریق روسیه چین را به اروپا متصل می‌کند و به‌صورت یک خط ریلی مستقیم عمل کرده و سالانه حدود ۴۰ میلیون تن بار حمل می‌کند.

چالش‌های مسیر صلح ترامپ
در گزارشی اخیر، بانک سرمایه‌گذاری JPMorgan Chase این مسیر را چنین توصیف کرده: «کریدوری که همه به آن نیاز دارند، اما کمتر کسی از آن استفاده می‌کند».مسیر صلح ترامپ از کنار ایران عبور می‌کند و همین موضوع آن را در برابر حملات آسیب‌پذیر می‌سازد. روسیه که به‌طور سنتی بر قفقاز تسلط داشته نیز نسبت به آن نگران است. اوایل این ماه، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور به ارمنستان هشدار داد که ممکن است در صورت ادامه تغییر مسیر تجارت این کشور به سمت اروپا، عرضه گاز روسیه به آن را محدود کند.

در این میان یکی از مدیران حوزه لجستیک که در مشاوره این پروژه نقش داشته گفت: «مشکل مسیر صلح ترامپ این است که تنها یکی از چند گزینه حمل‌ونقل است. این پروژه فقط به این دلیل قابلیت اجرایی یافت که روسیه درگیر جنگ اوکراین بود. این مسیر به ایران نزدیک است—که خود یک ریسک دیگر است. همچنین به تأمین مالی و حمایت سیاسی آمریکا وابسته است».

به گفته یک دیپلمات غربی جغرافیای ترکیه – این کشور را برای نقش آفرینی ژئوپلیتیکی آماده کرده – تقریباً تضمین می‌کند که این کشور به یک هاب لجستیکی برای اتصال اروپا، آسیا و خاورمیانه تبدیل شود. در حال حاضر بیش از ۳.۵ میلیون بشکه نفت روزانه از تنگه بسفر عبور می‌کند و یک خط لوله ۱۷۰۰ کیلومتری از باکو تا بندر جیهان در ترکیه در ساحل مدیترانه، تا ۱.۲ میلیون بشکه نفت در روز را انتقال می‌دهد.

به ادعای این نشریه پس از آنکه ایران تنگه هرمز را بست، عراق و اقلیم کردستان توافق کردند خط لوله کرکوک–جیهان را که روزانه ۲۵۰ هزار بشکه در روز منتقل می‌کند، دوباره فعال کنند. مسیر صلح ترامپ  حتی می‌تواند پروژه راکد خط لوله ترانس‌خزر را نیز دوباره احیا کند؛ پروژه‌ای که قرار است ۱ تریلیون فوت مکعب گاز را از آسیای مرکزی از طریق ترکیه به اروپا منتقل کند.

اما مقامات تجاری و اقتصاددانان هشدار داده اند که تصور اینکه مسیرهای زمینی از طریق ترکیه بتوانند در آینده نزدیک جایگزین گلوگاه‌های دریایی در خلیج فارس—یا حتی مسیر تثبیت‌شده شمالی از طریق روسیه—شوند، بیشتر یک خیال خام است. در مورد آینده مسیر صلح ترامپ نیز به همان اندازه که به مهندسی نیاز دارد، به سیاست نیز وابسته است. آخرین باری که رئیس‌جمهور آمریکا نام خود را به پروژه‌ای در قفقاز گره زد—برج ترامپ باکو—به‌دلیل اتهاماتی چون فساد با مشکل مواجه شد و هرگز افتتاح نشد.