

(3)(4).jpg)
جنگ، تحریم و محاصره دریایی؛ زنجیره تولید دارو در ایران زیر فشار چندگانه
اختلال در واردات مواد اولیه، افزایش هزینه تولید و نگرانی از دسترسی بیماران به داروهای حیاتی
گروه اقتصاد سلامت | پایگاه خبری اقتصاد ایران
صنعت داروسازی ایران در شرایطی با یکی از پیچیدهترین دورههای فعالیت خود روبهرو شده است که همزمانی جنگ، تحریمهای اقتصادی، محدودیتهای بانکی و محاصره دریایی، زنجیره تأمین و تولید دارو را با چالشهای جدی مواجه کرده است. پیامدهای این شرایط تنها به واردات داروهای خارجی محدود نمیشود؛ بلکه تولید داخلی نیز به دلیل وابستگی به مواد اولیه، تجهیزات تخصصی، فناوری و مسیرهای حملونقل بینالمللی در معرض آسیب قرار گرفته است.
ایران طی دهههای گذشته با توسعه صنایع دارویی توانسته است بخش عمدهای از نیاز بازار داخلی را در داخل کشور تأمین کند. با این حال، تولید داخلی به معنای استقلال کامل در زنجیره تأمین نیست. بخش قابل توجهی از شرکتهای داروسازی برای تولید دارو به مواد اولیه مؤثره، مواد جانبی، حلالها، کاتالیستها، تجهیزات آزمایشگاهی و قطعات ماشینآلات وارداتی وابستهاند. به همین دلیل، هرگونه اختلال در واردات این اقلام میتواند مستقیماً بر ظرفیت تولید کارخانهها اثر بگذارد.
محاصره دریایی؛ گلوگاه تازه صنعت داروسازی
حملونقل دریایی یکی از مسیرهای مهم تأمین مواد اولیه و اقلام مورد نیاز صنایع دارویی ایران است. محدود شدن تردد کشتیها، افزایش هزینه بیمه و حملونقل، طولانی شدن زمان ترخیص و دشواری انتقال محمولهها، هزینه تأمین مواد اولیه را افزایش میدهد.
گزارش آسوشیتدپرس که در واشنگتنپست بازنشر شده، در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ به نقل از فعالان حوزه دارو گزارش داد که بخش مهمی از داروها و مواد دارویی پیش از جنگ از مسیر دریا وارد میشدند و محدودیتهای دریایی، واردکنندگان را به استفاده از مسیرهای هوایی گرانتر سوق داده است.
این وضعیت بهویژه برای مواد اولیهای که تأمینکنندگان محدودی دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی، حتی تأخیر در ورود یک ماده مؤثره میتواند برنامه تولید چندین محصول دارویی را مختل کند.
تحریمهای بانکی؛ مانعی فراتر از ممنوعیت رسمی دارو
اگرچه دارو و بسیاری از کالاهای بشردوستانه در چارچوب تحریمها از ممنوعیت مستقیم مستثنا هستند، اما این معافیت لزوماً به معنای امکان انجام آسان معاملات تجاری نیست.
محدودیت دسترسی به شبکه بانکی بینالمللی، دشواری انتقال ارز، نگرانی بانکها و شرکتهای حملونقل از مواجهه با تحریمها و افزایش هزینه مبادلات، میتواند روند خرید مواد اولیه و تجهیزات پزشکی را با مشکل روبهرو کند.
در واقع، ممکن است یک شرکت خارجی از نظر قانونی امکان فروش ماده اولیه دارویی به ایران را داشته باشد، اما به دلیل نگرانی از مشکلات بانکی یا حقوقی، از انجام معامله خودداری کند.
این مسئله هزینه تمامشده تولید را افزایش میدهد و در نهایت میتواند به افزایش قیمت دارو، کاهش حاشیه سود تولیدکنندگان و دشوارتر شدن تأمین سرمایه در گردش شرکتهای دارویی منجر شود.
آسیب به زیرساختهای تولید؛ تهدیدی برای خودکفایی دارویی
جنگ علاوه بر ایجاد اختلال در تجارت خارجی، میتواند مستقیماً زیرساختهای تولید دارو را نیز هدف تأثیر قرار دهد. آسیب به کارخانهها، خطوط تولید، مراکز تحقیق و توسعه، آزمایشگاههای کنترل کیفیت و تجهیزات تخصصی، ظرفیت تولید داخلی را کاهش میدهد.
بر اساس گزارش ۹ سپتامبر ۲۰۲۶ الجزیره، مقامها و فعالان صنعت دارویی ایران از آسیب دیدن حدود ۴۴ شرکت دارویی و تجهیزات پزشکی در جریان جنگ خبر دادهاند. این گزارش همچنین به آسیب دیدن خطوط تحقیقاتی و تولیدی شرکت توفیق دارو اشاره کرده است.
اهمیت این موضوع در آن است که بازسازی یک کارخانه داروسازی صرفاً به تعمیر ساختمان و خرید ماشینآلات محدود نمیشود؛ بلکه بازاعتبارسنجی خطوط تولید، کنترل کیفیت، تأیید فرایندهای ساخت و تأمین مجدد مواد اولیه نیز زمانبر است.
بنابراین، خسارت به زیرساختهای دارویی میتواند حتی پس از پایان درگیریها نیز آثار اقتصادی و تولیدی خود را حفظ کند.
از اختلال تولید تا افزایش فشار بر بیماران
مجموعه این عوامل در نهایت میتواند به کاهش موجودی دارو در شبکه توزیع، افزایش قیمتها و دشوارتر شدن دسترسی بیماران به داروهای ضروری منجر شود.
الجزیره در گزارشی در سپتامبر ۲۰۲۶ به نقل از سخنگوی انجمن داروسازان ایران از کمبود حدود ۸۰۰ قلم فرآورده دارویی در کشور خبر داد که ۹۰ قلم از آنها در گروه داروهای ضروری و حیاتی قرار داشتهاند. بر اساس همان گزارش، حدود ۴۰۰ قلم از داروهای دچار کمبود، تولید داخل بودهاند.
این آمار نشان میدهد که تولید داخلی بهتنهایی نمیتواند تمام آسیبهای ناشی از اختلال در تأمین مواد اولیه، حملونقل و زیرساختهای تولید را خنثی کند.
از سوی دیگر، افزایش قیمت دارو میتواند سهم بیشتری از درآمد خانوارها را به هزینههای درمان اختصاص دهد و بهخصوص برای بیماران مبتلا به سرطان، بیماریهای خاص، دیابت، اماس و بیماریهای مزمن، فشار اقتصادی و درمانی بیشتری ایجاد کند.
ضرورت بازنگری در سیاست امنیت دارویی کشور
شرایط کنونی نشان میدهد که امنیت دارویی نباید صرفاً بر اساس میزان تولید داخل یا تعداد کارخانههای فعال ارزیابی شود. امنیت واقعی دارو زمانی محقق میشود که تمام حلقههای زنجیره تأمین، از مواد اولیه و تجهیزات تا تولید، بستهبندی، حملونقل، توزیع و تأمین مالی، از پایداری کافی برخوردار باشند.
در این زمینه، چند اقدام میتواند در کاهش آسیبپذیری صنعت داروسازی مؤثر باشد:
۱. تنوعبخشی به منابع تأمین: کاهش وابستگی به تعداد محدودی از کشورها و شرکتهای تأمینکننده مواد اولیه و توسعه قراردادهای بلندمدت با تولیدکنندگان جایگزین.
۲. ایجاد ذخایر راهبردی: نگهداری ذخایر مطمئن از مواد اولیه مؤثره و اقلام حیاتی مورد نیاز کارخانهها، متناسب با میزان مصرف و زمان تأمین مجدد.
۳. تقویت تولید مواد اولیه در داخل: سرمایهگذاری در تولید مواد مؤثره دارویی، مواد جانبی و تجهیزات تخصصی با اولویت اقلام راهبردی و کمبودپذیر.
۴. توسعه مسیرهای جایگزین حملونقل: ایجاد شبکههای لجستیکی متنوع و قابل اتکا برای انتقال مواد اولیه در شرایط اختلال در مسیرهای دریایی.
۵. تأمین نقدینگی و سرمایه در گردش: حمایت مالی هدفمند از شرکتهای دارویی برای جلوگیری از توقف خطوط تولید و جبران افزایش هزینههای واردات.
۶. تضمین دسترسی بیماران: تقویت نظام بیمهای، نظارت بر توزیع و جلوگیری از شکلگیری بازار غیررسمی و افزایش غیرمتعارف قیمت دارو.
امنیت دارویی؛ بخشی از امنیت اقتصادی و ملی
صنعت داروسازی یکی از بخشهای راهبردی اقتصاد هر کشور است و اختلال در فعالیت آن، صرفاً یک مسئله صنعتی یا تجاری محسوب نمیشود. دسترسی مستمر به دارو با سلامت عمومی، سرمایه انسانی، بهرهوری نیروی کار و ثبات اجتماعی ارتباط مستقیم دارد.
تجربه شرایط جنگی و تحریمی نشان میدهد که برخورداری از ظرفیت تولید داخلی، اگر با استقلال نسبی در تأمین مواد اولیه، فناوری، تجهیزات و شبکههای لجستیکی همراه نباشد، نمیتواند بهتنهایی امنیت پایدار دارویی را تضمین کند.
از این منظر، سیاستگذاری در حوزه دارو باید از رویکرد صرفاً تولیدمحور به سمت مدیریت جامع زنجیره ارزش و امنیت تأمین حرکت کند.
در نهایت، مهمترین پرسش پیشروی سیاستگذاران این است: آیا صنعت داروسازی ایران برای تداوم تولید در شرایط اختلال طولانیمدت در تجارت خارجی و حملونقل بینالمللی آمادگی کافی دارد؟
پاسخ به این پرسش، نهتنها آینده صنعت داروسازی، بلکه میزان تابآوری نظام سلامت کشور در برابر بحرانهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی را مشخص خواهد کرد.
پایگاه خبری اقتصاد ایران
منابع و مراجع گزارش
1. الجزیره – کمبود دارو در ایران در پی تشدید تحریمها و محاصره دریایی، ۹ سپتامبر ۲۰۲۶.
2. آسوشیتدپرس / واشنگتنپست – افزایش قیمت دارو در ایران در پی محاصره و تحریمها، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶.
3. گزارش پزشکی ایران – دولت بریتانیا، اکتبر ۲۰۲۶.
4. دویچهوله – تشدید کمبود دارو در ایران در پی جنگ، ۲۷ مه ۲۰۲۶.
5. ساوت چاینا مورنینگ پست – تشدید کمبود دارو و محدودیتهای حملونقل، سپتامبر ۲۰۲۶.
پیشنهاد تحریریه: این گزارش برای صفحه اقتصاد سلامت مناسب است. زاویه مهم آن این است که نشان میدهد خودکفایی در تولید محصول نهایی، بدون استقلال نسبی در تأمین مواد اولیه و فناوری، الزاماً به معنای امنیت دارویی نیست.
ایران - تهران
09383147973
(3).jpg)





