تاثیر تعرفه‌های کربنی اروپا در نظام تجارت جهانی

مکانیزم تعدیل کربن در مرز اتحادیه اروپا از ۲۰۲۶ وارد فاز اجرایی می‌شود؛ سیاستی اقلیمی که می‌تواند معادلات رقابت جهانی را دگرگون کند و هم‌زمان به نقطه تنش تازه‌ای میان اقتصادهای توسعه‌یافته و در حال توسعه بدل شود.
از سال ۲۰۲۶، یکی از بزرگ‌ترین تغییرات نظام تجارت جهانی به‌طور رسمی اجرایی می‌شود؛ «مکانیزم تعدیل کربن در مرز» یا CBAM که توسط اتحادیه اروپا طراحی شده، قرار است هزینه انتشار کربن را نه‌فقط در داخل اروپا، بلکه بر واردات کالاها نیز تحمیل کند. سیاستی که در ظاهر برای نجات اقلیم طراحی شده، اما در عمل می‌تواند به یکی از جنجالی‌ترین ابزارهای تجاری قرن تبدیل شود؛ ابزاری که بسیاری از اقتصادهای در حال توسعه آن را «حمایت‌گرایی سبز» می‌نامند.

CBAM دقیقا چیست و چگونه کار می‌کند؟
مکانیزم تعدیل کربن در مرز در واقع مکمل نظام تجارت انتشار کربن اروپا (EU ETS) است. در حال حاضر، تولیدکنندگان اروپایی در صنایع انرژی‌بر مانند فولاد، سیمان، آلومینیوم و کود شیمیایی باید بابت هر تن CO₂ منتشرشده مجوز خریداری کنند. قیمت این مجوزها طی سال‌های اخیر به‌شدت افزایش یافته و در برخی مقاطع از ۹۰ یورو به ازای هر تن نیز عبور کرده است.

مشکل از نگاه سیاست‌گذاران اروپایی این بود که اگر کارخانه‌های داخلی مجبور به پرداخت هزینه کربن باشند اما واردات چنین هزینه‌ای نداشته باشد، تولید به خارج از اروپا منتقل می‌شود؛ پدیده‌ای که «نشت کربن» نام دارد. CBAM دقیقا برای جلوگیری از همین مسئله طراحی شده است. واردکنندگان اروپایی باید میزان انتشار کربن کالای وارداتی را گزارش دهند و معادل آن گواهی کربنی خریداری کنند. قیمت این گواهی‌ها نیز با نرخ بازار کربن اروپا همگام خواهد بود.

این طرح از ۲۰۲۳ آغاز شده و واردکنندگان صرفاً ملزم به گزارش‌دهی هستند، اما از ژانویه ۲۰۲۶ پرداخت واقعی آغاز می‌شود. در فاز نخست، پنج بخش اصلی مشمول خواهند شد: فولاد، سیمان، آلومینیوم، کود شیمیایی و برق. اما برنامه توسعه آن به سایر صنایع، از جمله محصولات پایین‌دستی فولاد و حتی پتروشیمی، در دست بررسی است.

تحلیل ابعاد تجاری تعرفه‌های وضع شده
اتحادیه اروپا حدود ۱۴ درصد از واردات فولاد جهان را به خود اختصاص می‌دهد. ارزش واردات فولاد این بلوک در سال‌های اخیر بین ۳۰ تا ۴۰ میلیارد یورو در نوسان بوده است. در بخش آلومینیوم، این رقم حدود ۲۰ میلیارد یورو برآورد می‌شود. اگر متوسط شدت کربنی فولاد تولیدی در کشورهای در حال توسعه را حدود ۲ تا ۲.۵ تن CO₂ به ازای هر تن فولاد در نظر بگیریم و قیمت کربن را ۸۰ یورو فرض کنیم، هزینه اضافی می‌تواند به بیش از ۱۵۰ تا ۲۰۰ یورو برای هر تن فولاد برسد؛ رقمی که حاشیه سود بسیاری از صادرکنندگان را از بین می‌برد.

در پس این سیاست، هدفی عمیق‌تر نهفته است: بازآرایی زنجیره‌های تأمین به سمت تولید کم‌کربن و مواد بازیافتی. اروپا می‌خواهد مزیت رقابتی را به تولیدکنندگانی بدهد که شدت انتشار پایین دارند یا از مدل‌های اقتصاد چرخشی استفاده می‌کنند. این یعنی استفاده بیشتر از فولاد قراضه، افزایش نرخ بازیافت آلومینیوم و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های هیدروژنی.

در حال حاضر، نرخ بازیافت فولاد در اروپا بالای ۸۵ درصد برآورد می‌شود و سهم فولاد تولیدشده از قراضه در برخی کشورها به بیش از ۴۰ درصد می‌رسد. اما در بسیاری از کشورهای صادرکننده، این نسبت بسیار پایین‌تر است و وابستگی به کوره‌های بلند مبتنی بر زغال‌سنگ همچنان بالاست. تفاوت شدت انتشار میان فولاد مبتنی بر کوره بلند و فولاد تولیدی در کوره قوس الکتریکی می‌تواند تا دو برابر باشد.

چندین اقتصاد بزرگ نسبت به این سیاست ابراز نگرانی کرده‌اند. برخی کشورها تهدید کرده‌اند که موضوع را به سازمان تجارت جهانی خواهند برد. استدلال اصلی منتقدان این است که CBAM اصل «رفتار برابر» را نقض می‌کند و نوعی تعرفه پنهان است. در مقابل، کمیسیون اروپا تأکید دارد که این مکانیزم با قوانین WTO سازگار طراحی شده و صرفاً هزینه کربنی را برابر می‌کند، نه اینکه تعرفه جدیدی وضع کند. با این حال، اگر کشورها سیاست‌های مشابهی اتخاذ کنند، احتمال شکل‌گیری بلوک‌های تجاری سبز و شکاف عمیق‌تر میان اقتصادهای کم‌کربن و پرکربن وجود دارد.

آنچه در ظاهر یک سیاست اقلیمی به نظر می‌رسد، در عمل می‌تواند آغازگر یک نظم تجاری جدید باشد؛ نظمی که در آن شدت انتشار کربن به اندازه کیفیت و قیمت اهمیت دارد. اگر CBAM موفق شود، سایر اقتصادهای بزرگ نیز ممکن است مسیر مشابهی را در پیش بگیرند. آن‌گاه جهان با شبکه‌ای از تعرفه‌های کربنی روبه‌رو خواهد شد که عملاً نقشه تجارت بین‌الملل را بازطراحی می‌کند.